Atlas van Blaeu

Stadhouder Johan Willem Friso schonk aan de Franeker universiteit 1711 de grote wereldatlas van Blaeu in elf delen. De atlas werd in 1662 door J. Blaeu in Amsterdam vervaardigd.

Met de 11 delen van Blaeu werd ook een hemelatlas van Cellarius geschonken. Voor de 12 prachtbanden werd een speciale kast gemaakt. Johan Willem Friso was curator magnificentissimus van de Franeker universiteit. In 1700- en 1701 had hij zelf aan de Franeker universiteit gestudeerd. In het jaar van zijn schenking verdronk Johan Willem Friso in het Hollands Diep.

Door hier te dubbelklikken kunt u de atlas bekijken via het Regionaal Archief Leiden dat zes delen van de Atlas Major van Blaeu online heeft gezet.

De Atlas is te zien in de permanente tentoonstelling van Tresoar in de leeszaal.

Orrery

De Orrery van Wright and Cole is een mini-planetarium dat in Museum Martena te bewonderen is.

In 1785, toen de Franeker universiteit tweehonderd jaar bestond, schonk stadhouder Willem V de orrery aan de universiteit. De orrery was al langer in het bezit van de Nassaus. Anna van Hannover, de vrouw van Willem IV had de orrery al in haar vertrekken staan. In tegenstelling tot de zon in het Planetarium van Eise Eisinga, draait de zon in de orrery wel om zijn as.

Xylotheek

Een xylotheek is een verzameling van houten kistjes in boekvorm. De naam is ontleend aan de Griekse woorden 'xylon', hout en 'theke', bewaarplaats. In gesloten toestand lijken de kistjes op boeken.

Lodewijk Napoleon schonk de xylotheek in 1809 aan de Franeker universiteit. Het geheel bestaat uit 158 delen, die zijn genummerd op de 'boekband'. Er zijn hiaten in de nummering. Omdat Lodewijk Napoleon in 1810 uit Nederland vertrok is de beloofde nazending nooit gebeurd. De Franeker xylotheek is uniek omdat het de meest complete xylotheek van Nederland is. Ook in Enschede, Baarn en Groningen zijn xylotheken, maar deze zijn niet zo groot en van dezelfde kwaliteit als de Franeker xylotheek.

 

ontstaan xylotheek

De maker van xylotheek in Franeker was Ferdinand Alexander von Schlumbach (1772-1835). Hij was afkomstig uit Neurenberg.

Hij maakte nog enkele universiteitsxylotheken. Von Schlumbach is niet de uitvinder van het fenomeen xylotheek. Dat was waarschijnlijk C. Schildbach, die vanaf 1778 aan een kolossale xylotheek in Kassel werkte. Deze verzameling bestond uit 546 deeltjes.
De xylotheek was een belangrijk hulpmiddel bij de bestudering van bomen en struiken. Voor en achterplat zijn gemaakt uit het hout van de boom die binnenin beschreven staat. De rug is gemaakt van een dikke tak van dezelfde boom. Binnenin is een beschrijving van de boom geplakt en in het kistje bevinden zich kenmerkende delen van de plant, zoals wortel, blad, mannelijke en vrouwelijke bloem, vrucht, zaad, kiemplant, doorsneden van het hout en houtskool. In afzonderlijke doosjes worden stuifmeel en as bewaard.

Drie stadhouders

In 1721 besluiten de hoogleraren van de Franeker universiteit om de schoorsteen van de senaatskamer te tooien met portretten van de drie Friese stadhouders.

Hendrik Casimir II, Johan Willem Friso, Willem IV

De eerste twee hadden de functie van Curator-Magnificentissimus van de Academie bekleed (een soort beschermheren) en enkele jaren later zou ook Willem IV deze functie krijgen. De schilderijen werden gemaakt door een nog jonge Bernardus Accama, die ook een aantal van de professorenportretten heeft geschilderd. Hij ontving voor het schilderen van de stadhoudersportretten 47 gulden.

Nu te zien